Πῶς ἐπιβιώνει ἡ συλλογικὴ ταυτότητα καὶ ἀνακάμπτει τὸ Ἔθνος-Κράτος

 

Φωτογραφία από Andrea Piacquadio: https://www.pexels.com/el-gr/photo/3769138/

Ἀπό τὸν Δημήτρη Ἀθ. Ἀλεξανδράκη

Εἰσαγωγή

Σὲ μιὰ ἐποχὴ ὅπου ὁ «ἐθνικισμός» χρησιμοποιεῖται συχνὰ ὡς τὸ μαῦρο πρόβατο, ἀξίζει νὰ διευκρινιστεῖ ὅτι δὲν ἀποτελεῖ ἰδιοκτησία καμιᾶς παράταξης, ἀλλὰ πολιτικὸ φαινόμενο ποὺ ἐμφανίζεται μὲ διαφορετικὲς μορφὲς σὲ ὅλο τὸ ἰδεολογικὸ φάσμα. Τὸ κρίσιμο ἐρώτημα, στὸ πλαίσιο τῆς παρούσας ἀνάλυσης, εἶναι ἂν ἡ συλλογικὴ ταυτότητα —εἰδικὰ ἡ ἑλληνική— μπορεῖ ὄχι ἁπλῶς νὰ ἐπιβιώσει, ἀλλὰ νὰ ἀποτελέσει μοχλὸ ἀνάκαμψης τοῦ ἔθνους-κράτους. Ἢ μήπως ἡ πραγματικὴ αἰτία τῆς κρίσης βρίσκεται στὴν ἀνισορροπία ἰσχύος μεταξὺ κρατῶν καὶ ὑπερεθνικῶν μηχανισμῶν;

Ἀπὸ τὴν Realpolitik τοῦ Χένρι Κίσινγκερ μέχρι τὴ σύγχρονη ἐποχὴ τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης, ἡ ἐνέργεια, ἡ διατροφὴ καὶ τὸ χρῆμα ἀναδεικνύονται σὲ βασικὰ ἐργαλεῖα γεωπολιτικῆς καὶ οἰκονομικῆς ἐπιρροῆς. Τὸ ἔθνος-κράτος δὲν ἐξαφανίστηκε· μετασχηματίστηκε, πιεσμένο ἀλλὰ ὄχι ἐξουδετερωμένο. Ὅπου ὑπάρχει ἰσχυρὸ κράτος, ὑπάρχει καὶ δυνατότητα προστασίας τῶν πολιτῶν· ὅπου ὑπάρχει ἀδυναμία, ἐμφανίζεται ἐξάρτηση.

1973 Συνάντηση στὸ Ὀβάλ Γραφεῖο μεταξύ τοῦ Ρίτσαρντ Νίξον , τοῦ Χένρυ Κίσινγκερ καὶ τοῦ Αἰγύπτιου Ὑπουργοῦ Ἐξωτερικῶν Ἰσμαήλ Φάχμι

1. Ἡ θεμελίωση τοῦ συστήματος: Ἡ Realpolitik τοῦ Κίσινγκερ

Στὴν μεταπολεμικὴ ἱστορία, συντελέστηκε μία ἀναδιάταξη ἰσχύος. Οἱ μεγάλες δυνάμεις — ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία — ἐνίσχυσαν ρητὰ τὴν κρατικὴ τους κυριαρχία.

Τὸ πρόσωπο ποὺ ἐνσάρκωσε θεωρητικὰ αὐτὴν τὴ λογικὴ ἦταν ὁ Χένρι Κίσινγκερ. Ἡ λεγόμενη Realpolitik δὲν ἦταν ἁπλῶς θεωρία· ἦταν ἐφαρμοσμένη γεωπολιτική.

Ἡ ἐνέργεια χρησιμοποιήθηκε ὡς μοχλὸς παγκόσμιας ἐπιρροῆς, ἡ τροφὴ καὶ ἡ ἐπισιτιστικὴ βοήθεια λειτούργησαν ὡς μέσα πίεσης, καὶ τὸ χρῆμα ἐνσωματώθηκε στὴν στρατηγικὴ ἀρχιτεκτονική.

Ἡ καινοτομία δὲν ἦταν ἡ ἰδέα τῆς ἰσχύος — αὐτὴ ὑπῆρχε ἀνέκαθεν. Ἦταν ἡ συστηματικὴ μετατροπὴ βασικῶν ἀγαθῶν ἐπιβίωσης (τροφὴ, ἐνέργεια, χρήμα) σὲ μηχανισμοὺς ἐλέγχου.

Φωτογραφία από Samuel Wölfl: https://www.pexels.com/el-gr/photo/1427541/

2. Ἡ μετεξέλιξη: Ἀπὸ τὰ κράτη στὰ ὑπερεθνικὰ δίκτυα ἰσχύος

Ἐνῶ ὁ Κίσινγκερ ὑπηρετοῦσε ἐθνικὰ συμφέροντα, ἡ λογικὴ τῆς ἐργαλειοποίησης ἐπεκτάθηκε.

Σήμερα, ἡ ἐνέργεια, ἡ τροφὴ καὶ τὸ χρήμα δὲν ἐλέγχονται μόνο ἀπὸ κράτη, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ὑπερεθνικὰ οἰκονομικὰ δίκτυα καὶ πολυεθνικὲς ἐπιχειρήσεις.

Τὰ βασικὰ ἀγαθὰ μετετράπησαν σταδιακὰ σὲ πεδία στρατηγικῆς ἐπιρροῆς: Ἡ τροφή ἐλέγχεται ἀπὸ ὀλιγοπωλιακὰ δίκτυα σπόρων, λιπασμάτων καὶ ἐμπορίας. Ἡ ἐνέργεια ἀπὸ διεθνῆ χρηματοπιστωτικὰ καὶ παραγωγικὰ πλέγματα. Τὸ χρήμα ἐλέγχεται μέσῳ χρηματοπιστωτικῶν μηχανισμῶν.

Ἡ παγκοσμιοποίηση δὲν ἀκύρωσε τὰ κράτη· ἀλλὰ δημιούργησε ἕνα πλέγμα ἀλληλεξαρτήσεων, ὅπου τὰ ἀσθενέστερα κράτη ἔχασαν παραγωγικὴ αὐτάρκεια σὲ κρίσιμους τομεῖς.

Ἐδῶ βρίσκεται ἡ ρίζα τοῦ προβλήματος: ὄχι στὸν ἐθνικισμό, ἀλλὰ στὴν ἀνισορροπία ἰσχύος.

https://www.voria.gr/article/minisi-gia-sinthimata-sto-thessaloniki-pride-apo-ipopsifio-voulefti

---

3. Ἡ διπλὴ παγίδα τοῦ διεθνισμοῦ

Ἡ ἰδέα τοῦ διεθνισμοῦ, εἴτε φιλελεύθερου εἴτε μαρξιστικοῦ τύπου, ὑποσχέθηκε ἕναν κόσμο ὑπέρβασης τῶν ἐθνικῶν συνόρων, ἀδελφοσύνης καὶ ἰσότητας. Στὴν πράξη ὅμως λειτούργησε ὡς «Δούρειος Ἵππος»: οἱ πολυεθνικὲς καὶ οἱ ἰσχυρὲς δυνάμεις υἱοθέτησαν τὴ ρητορικὴ τῆς «ἀδελφοποίησης τῶν λαῶν» καὶ τῆς «παγκόσμιας κοινότητας» γιὰ νὰ καταργήσουν τὰ τείχη τοῦ ἐθνικοῦ οἰκονομικοῦ ἐλέγχου. Στὸ ὄνομα τοῦ κέρδους, ἐπέβαλαν ὁμοιόμορφα πρότυπα κατανάλωσης, παραμορφώνοντας τὴν ἰθαγένεια, τὶς τοπικὲς παραδόσεις καὶ κάθε μορφὴ πολιτισμικῆς ἰδιαιτερότητας.

Ὁ «πολιτισμικὸς ὁδοστρωτήρας» τῆς παγκοσμιοποίησης προωθεῖ τὸ ἐφήμερο σουξὲ καὶ τὴν ὁμογενοποιημένη μαζικὴ κουλτούρα. Τὴν ἴδια στιγμή, τὰ μεγάλα κράτη διατηροῦν σκληρὸ ἐθνικισμό: προστατεύουν στρατηγικοὺς τομεῖς, ἐνισχύουν τὸν κρατικὸ παρεμβατισμὸ καὶ χαράσσουν ἐθνικὴ στρατηγική, χωρὶς νὰ διστάζουν νὰ χρησιμοποιοῦν γιὰ τὸν ἑαυτό τους ἀκριβῶς ἐκεῖνα τὰ μέσα ποὺ ἀπαγορεύουν στοὺς ἄλλους.

Ἡ ἀσυμμετρία ἰσχύος εἶναι προκλητική: τὰ ἰσχυρὰ κράτη ἀπαιτοῦν ἀπὸ τὰ μικρότερα νὰ εἶναι «διεθνιστικά», νὰ ἀνοίξουν πλήρως τὶς ἀγορές τους, νὰ ἐξαρτηθοῦν ἀπὸ ἐξωτερικὴ χρηματοδότηση καὶ νὰ παραιτηθοῦν ἀπὸ κάθε ἔννοια αὐτάρκειας καὶ κυριαρχίας. Ἡ ἐλευθερία κίνησης κεφαλαίων δὲν συνοδεύτηκε ποτὲ ἀπὸ ἀντίστοιχη πολιτικὴ ἰσορροπία ἢ ἀμοιβαιότητα.

Ἡ λεγόμενη «παγκόσμια κοινότητα» δὲν λειτουργεῖ ὡς ἰσορροποιητικὸ σύστημα – λειτουργεῖ μόνο ὅσο ὑπάρχει ἰσορροπία ἰσχύος. Ὅταν αὐτὴ λείπει, μετατρέπεται σὲ σύστημα ἐξάρτησης, ὑποτέλειας καὶ ἀπώλειας αὐτοδιάθεσης.

Ἡ κρίση, ἐπομένως, δὲν γεννιέται ἀπὸ τὴν ἔννοια τοῦ ἔθνους ἢ ἀπὸ τὴν ἐθνικὴ συνείδηση, ἀλλὰ ἀκριβῶς ἀπὸ τὴν ἀδυναμία ἄσκησης πραγματικῆς κυριαρχίας σὲ ἕναν κόσμο ἀνισορροπιῶν. Ἡ ἀληθινὴ ἀπάντηση δὲν εἶναι ἡ ἀπομόνωση, οὔτε ὁ ἐπιθετικὸς ἐθνικισμός, ἀλλὰ ἡ συνειδητὴ ἐθνικὴ ἀνασυγκρότηση: ἐνίσχυση τῆς ἐγχώριας παραγωγῆς σὲ στρατηγικοὺς τομεῖς (τροφή, ἐνέργεια, ἄμυνα), παιδεία ποὺ καλλιεργεῖ κριτικὴ σκέψη καὶ σεβασμὸ στὴν ἰθαγένεια, καὶ κοινωνικὰ κινήματα ποὺ ξεπερνοῦν διαιρετικὲς ἰδεολογίες γιὰ νὰ ὑπερασπιστοῦν τὰ κοινὰ συμφέροντα τῶν πολιτῶν.

Μόνο ἕνα κυρίαρχο καὶ μὴ εὐάλωτο ἔθνος-κράτος μπορεῖ νὰ συνυπάρξει μὲ ὅρους ἰσότητας στὸ διεθνὲς περιβάλλον. Ἡ ἀποδοχὴ τῆς διπλῆς παγίδας τοῦ διεθνισμοῦ ὁδηγεῖ σὲ σταδιακὴ ἀποδυνάμωση καὶ πολιτισμικὴ ἐξαφάνιση· ἡ ἀναγνώριση καὶ ἡ ὑπέρβασή της ἀποτελεῖ προϋπόθεση γιὰ ἀληθινὴ ἐλευθερία καὶ ἀξιοπρέπεια.

«Τὰ σχολεῖα μὲ ὑγιῆ σκέψη στὴ Σουηδία ἐγκαταλείπουν τὶς ὀθόνες καὶ τὴν ψηφιακὴ διδασκαλία γιὰ νὰ ἐπιστρέψουν στὴν παραδοσιακὴ διδασκαλία: μάθηση μὲ βιβλία καὶ γραφὴ μὲ τὸ χέρι, μολύβι καὶ χαρτί.» 

4. Ἡ παιδεία ὡς προϋπόθεση κυριαρχίας

Ἐὰν δεχθοῦμε ὅτι ἕνα σύστημα δύναται νὰ ἀναπαράγει εὐάλωτους καὶ εὐκόλως χειραγωγήσιμους καταναλωτές, τότε ἡ παιδεία ἀποτελεῖ τὸ κατ' ἐξοχὴν ἀντίβαρο. Ὄχι ὡς μηχανικὴ μετάδοση δεξιοτήτων, ἀλλὰ ὡς διαδικασία συγκρότησης προσώπων μὲ ἰσχυρὴ ταυτότητα, ἐσωτερικὴ συνοχή καὶ κριτικὴ ἱκανότητα.

Ἡ γλῶσσα εἶναι τὸ θεμέλιο. Ἡ ὑποβάθμιση τῆς γλωσσικῆς ἐπάρκειας συνεπάγεται ἀναπόφευκτα φτωχοποίηση τῆς σκέψης. Ὅποιος δὲν κατέχει ἐπαρκῶς τὰ σημαίνοντα, δυσκολεύεται νὰ διακρίνει ἀποχρώσεις, νὰ ἀναλύσει ἔννοιες, νὰ ἀντισταθεῖ σὲ ρητορικὲς ἀπλουστεύσεις. Ἔτσι καθίσταται ἐπιρρεπὴς στὴν προπαγάνδα, ὅχι ἐπειδὴ στερεῖται νοημοσύνης, ἀλλὰ ἐπειδὴ στερεῖται ἐννοιολογικῶν ἐργαλείων.

Ἡ ἱστορία λειτουργεῖ ὡς πυξίδα προσανατολισμοῦ. Ἡ ἱστορικὴ ἐπίγνωση προσφέρει κριτήρια σύγκρισης, ἀποτρέπει τὴν ἀφελῆ ταύτιση τοῦ «νέου» μὲ τὸ «προοδευτικό», καὶ ἐπιτρέπει στὸν πολίτη νὰ ἀντιλαμβάνεται ὅτι οἱ μορφὲς ἰσχύος μεταλλάσσονται, ἀλλὰ δὲν ἐξαφανίζονται.

Στὴν ἐποχὴ τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης, τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἡ τεχνολογία καθ' αὐτή. Δύναται νὰ ἐνισχύσει τὴν παραγωγικότητα, νὰ διευκολύνει ἔρευνα καὶ ὀργάνωση γνώσης. Ὅμως ὅταν ἡ εὐκολία μετατρέπεται σὲ ἀντικατάσταση τῆς προσωπικῆς πνευματικῆς ἐργασίας — τῆς ἱκανότητας νὰ συνθέτουμε ἐπιχειρήματα, νὰ γράφουμε, νὰ μορφοποιοῦμε ἴδια σκέψη — τότε ἀνακύπτει κίνδυνος ἐξάρτησης. Ὄχι τεχνοφοβία, ἀλλὰ ἐπαγρύπνηση: ἡ ἀλγοριθμικὴ διαμεσολάβηση δὲν πρέπει νὰ ἀντικαταστήσει τὴν ἀνθρώπινη κρίση.

Ἡ ΤΝ δὲν γεννᾷ τὴν πνευματικὴ νωθρότητα· δύναται ὅμως νὰ τὴν ἐπιταχύνει. Ἐὰν ὁ ἄνθρωπος παραιτηθεῖ ἀπὸ τὴν ἐσωτερικὴ ἄσκηση τοῦ νοεῖν, ἡ πνευματικὴ του κυριαρχία περιορίζεται ὄχι βιαίως, ἀλλὰ ἥσυχα, μὲ τὴν συνήθεια.

Ἐπομένως, ἐὰν ἡ ἰσχὺς ἀσκείται καὶ στὸ πεδίο τοῦ πολιτισμοῦ, ἡ παιδεία γίνεται στρατηγικὸς παράγοντας ἐλευθερίας. Ἡ γλωσσικὴ ἐπάρκεια θεμελιώνει σκέψη. Ἡ ἱστορικὴ συνείδηση καλλιεργεῖ μέτρο. Ἡ τεχνολογικὴ παιδεία ὀφείλει νὰ διασφαλίζει ὅτι ὁ ἄνθρωπος παραμένει κύριος τῶν ἐργαλείων του — καὶ ὄχι ἀντιστρόφως.

Ἔπαρση τῆς ἑλληνικῆς σημαίας στὸν βωμὸ τῆς Ἀκρόπολης. 

5. Ἡ συλλογικὴ ἄμυνα: Τὸ ἔθνος-κράτος ὡς πλαίσιο προστασίας

Εἶναι οὐτοπικὸ νὰ πιστεύουμε ὅτι ὁ μεμονωμένος πολίτης δύναται νὰ ἀντισταθεῖ μόνος του στὴν ἰσχὺ τῶν πολυεθνικῶν κολοσσῶν. Ἡ προσωπικὴ αὐτονομία τῆς σκέψης εἶναι ἀναγκαία, ἀλλὰ δὲν ἀρκεί. Χωρὶς συλλογικὴ θωράκιση, ὁ πολίτης ὁδηγεῖται σταδιακὰ σὲ οἰκονομικὴ ἐξάρτηση καὶ πολιτισμικὴ ἀποδυνάμωση.

Ἐδῶ ἀνακύπτει ἡ ἀνάγκη τῆς ἐθνικῆς ἑνότητας — ὄχι ὡς ἐπιθετικὸς ἐθνικισμός, ἀλλὰ ὡς ἀμυντικὸς προστατευτισμὸς τῶν δημοσίων ἀγαθῶν καὶ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας. Ἕνα συμπαγὲς ἔθνος-κράτος, μὲ στρατηγικὲς ποὺ ἐνισχύουν τὴν ἐγχώρια παραγωγὴ — ἰδίως σὲ καίριους τομεῖς ὅπως ἡ διατροφὴ καὶ ἡ ἐνέργεια — καὶ μὲ παιδεία ποὺ καλλιεργεῖ κριτικὴ σκέψη καὶ σεβασμὸ στὴν ἰθαγένεια, δύναται νὰ θέσει πραγματικοὺς φραγμοὺς στὴν ἀνεξέλεγκτη ἰσχὺ ὑπερεθνικῶν ἐλίτ.

Τὸ ζητούμενο δὲν εἶναι ἡ ἀπομόνωση, ἀλλὰ ἡ συνύπαρξη μὲ ὅρους ἰσορροπίας. Ἡ διεθνὴς συνεργασία εἶναι ἐφικτὴ καὶ ὠφέλιμη μόνο μεταξὺ ἰσχυρῶν — ἢ τουλάχιστον μὴ εὐάλωτων — ἑταίρων. Ὅπου ἡ ἀνισορροπία ἰσχύος κυριαρχεῖ, ἐκεί ἀναπόφευκτα γεννῶνται σχέσεις ἐξάρτησης.

Ἡ χαρὰ τῆς Ἑλένης, τῆς Ροσίν, τοῦ Ἄντι καὶ τοῦ Δημήτρη δὲν κρύβεται: ὅσο ἑτοιμάζουν τὶς ὀλόφρεσκες σαλάτες τους, λένε, χορεύουν ἀσταμάτητα. (Φωτογραφίες: ΑΓΓΕΛΟΣ ΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ) 

6. Ἐπίλογος

Ἡ κληρονομιὰ τοῦ κυνισμοῦ τοῦ Κίσινγκερ δὲν ἐξαντλεῖται στὴν ψυχροπολεμικὴ περίοδο. Μετεξελίχθηκε, προσαρμόστηκε, ἐκλεπτύνθηκε. Σήμερα ἡ ἰσχὺς ἀσκεῖται χωρὶς πάντοτε στρατιωτικὲς ἐπεμβάσεις: ἀρκεῖ ὁ ἔλεγχος τῆς ἐνέργειας, ἡ νομισματικὴ πολιτική, ἡ χειραγώγηση τῆς πληροφορίας, ἡ ἐπιβολὴ πολιτισμικῶν προτύπων.

Τὰ κακῶς κείμενα ἑνὸς κράτους δὲν ὀφείλονται στὸν ἐθνικισμὸ ὡς ἔννοια, ἀλλὰ στὴν ἀνισορροπία ἰσχύος καὶ στὴν ἀδυναμία ἄσκησης πραγματικῆς κυριαρχίας.

Κι αὐτό, ἴσως, νὰ εἶναι καὶ τὸ μόνο παρήγορο: ἡ ἰσχὺς εἶναι ἀνθρώπινη κατασκευή. Κι ὅ,τι κατασκευάζεται, μπορεῖ καὶ νὰ ἀναδιαταχθεῖ. Ἡ παγκοσμιοποίηση δὲν εἶναι μοιραία, ἀλλὰ ἀποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικῶν ἐπιλογῶν. Καὶ ὅπου ὑπάρχουν ἀνθρώπινες ἐπιλογές, ὑπάρχει πάντα χῶρος γιὰ ἀντίσταση.